Φυσική επιστήμη και διαλεκτική φιλοσοφία Ένα πρόσφατο βιβλίο του Χρήστου Κεφαλή, του Πέτρου Παπακωνσταντίνου*

ΔΗΜΟΣΙΕΥΘΗΚΕ: Σάββατο, 23 Απριλίου 2016 15:13 Συντάκτης:

 

Χημικός, αρθογράφος για ποικίλα θέματα και διευθυντής σύνταξης του περιοδικού Μαρξιστική Σκέψη, ο Χρήστος Κεφαλής έχει να επιδείξει ένα ευρύ φάσμα γόνιμων ανησυχιών.  Καρπό αυτής της παραγωγικής «ανησυχίας» αποτελεί και το τελευταίο πόνημά του, το βιβλίο Οι Μεγάλοι Φυσικοί Επιστήμονες, που εκδόθηκε πρόσφατα από τις –πάντα φιλόξενες, στις ριζοσπαστικές αναζητήσεις– Εκδόσεις Τόπος.

 

Πρόκειται για ένα συναρπαστικό οδοιπορικό στις επαναστατικές ανατροπές που έφεραν οι φυσικές επιστήμες στη διάρκεια του εικοστού αιώνα, με κορυφαίες από αυτές την Κβαντική Φυσική, τη Θεωρία της Σχετικότητας και την ανακάλυψη του DNA. Ανατροπές που, πέραν των κατακλυσμιαίων πρακτικών εφαρμογών τους, άλλαξαν ριζικά τις απόψεις μας για το χώρο, το χρόνο, την ύλη, την ενέργεια, το Σύμπαν, τη ζωή και την ανθρώπινη συνείδηση, οδηγώντας σε καινούργιες αναπαραστάσεις του κόσμου.

 

Ο σκελετός του βιβλίου αρθρώνεται με βάση σύντομες, επιλεκτικές βιογραφίες 22 κορυφαίων επιστημόνων του 20ού και του 21ου αιώνα – μεταξύ των οποίων παρεμβάλλεται εμβόλιμα ο Ιμάνουελ Καντ, μια εμβληματική μορφή του Διαφωτισμού, που άσκησε μεγάλη επιρροή στη φιλοσοφία της Φύσης. Από τον Αϊνστάιν και τον Μπορ, μέχρι τους συγχρόνους μας Χόκινγκ και Ντόκινς, σπουδαίες μορφές των φυσικών επιστημών ζωντανεύουν σε τρεις διαστάσεις: εκείνη του καθ’ εαυτό επιστημονικού τους έργου, εκείνη των επιστημολογικών και φιλοσοφικών τους απόψεων και εκείνη της κοινωνικής και πολιτικής τους πρακτικής.

 

Το αποτέλεσμα αυτής της φιλόδοξης, συνδυαστικής μελέτης ανταμείβει τον αναγνώστη. Σε ένα πρώτο επίπεδο, ο αναγνώστης αποκτά μια καλή, εισαγωγική πρόσβαση σε όλες αυτές τις έννοιες των σύγχρονων φυσικών επιστημών που κυκλοφορούν ευρέως σε «εκλαϊκευτικά» άρθρα των εφημερίδων, χωρίς κατά κανόνα να εξηγούνται επαρκώς: δυισμός σωματίου-κύματος, κβαντικά άλματα, καμπύλωση του χωροχρόνου, μαύρες τρύπες, Μεγάλη Έκρηξη, σύμπαντα-βρέφη, αρνητική βαρύτητα, σκοτεινή ύλη, στοιχειώδη σωματίδια, νευρωνικά δίκτυα, ανασυνδυασμός του DNA – όλα αυτά δεν χορεύουν απλώς μπροστά στα μάτια μας, σαν εξωτικοί, ακατανόητοι όροι, αλλά εξηγούνται και περιγράφονται στη γέννηση και την εξέλιξή τους.

 

 Ταλαντούχος στην απόδοση δύσκολων εννοιών χωρίς την προσφυγή στο μαθηματικό φορμαλισμό ή σε ειδικές γνώσεις, ο συγγραφέας καταφέρνει να κρατήσει το βιβλίο του προσιτό στο ευρύ, μορφωμένο κοινό. Αλλά και το πιο εξειδικευμένο κοινό είναι βέβαιο ότι δεν θα πλήξει από μια δουλειά που καλύπτει ευρύ φάσμα στο χώρο των φυσικών επιστημών και εμφανίζεται άριστα ενημερωμένη για νεότατα ερευνητικά επιτεύγματα, μέχρι και το 2014.

 

Ωστόσο, το έργο του Χρήστου Κεφαλή δεν αποτελεί μόνο ή κυρίως μια σύντομη ιστορία των φυσικών επιστημών τα τελευταία 110 χρόνια. Το κέντρο βάρους πέφτει στις φιλοσοφικές επιπτώσεις των επιστημονικών επαναστάσεων και στις μεγάλες, ιδεολογικές διαμάχες που αυτές ενέπνευσαν. Οι μεγάλοι επιστήμονες που συνέδεσαν τα ονόματά τους με αυτές τις επαναστάσεις παρουσιάζονται όχι τόσο στο εργαστήριο ή στο σπουδαστήριό τους, όσο στη διαχρονική «Αγορά» –με την έννοια που είχε ο όρος στην αρχαία Αθήνα– των φιλοσόφων και των θεωρητικών.

 

Ο συγγραφέας προσπαθεί να είναι αντικειμενικός, χωρίς να παριστάνει τον αμερόληπτο. Δεν κρύβει από τον αναγνώστη ότι η σκοπιά του είναι εκείνη του φιλοσοφικά και κοινωνικά στρατευμένου επιστήμονα, η σκοπιά του μαχόμενου, μη δογματικού μαρξισμού. Αντιμετωπίζει τις επαναστάσεις των φυσικών επιστημών ως όπλα της διαλεκτικής, υλιστικής φιλοσοφίας απέναντι στη μεταφυσική σκέψη κάθε είδους, συμπεριλαμβανομένης, βέβαια, της θεολογίας – άλλωστε, κάθε ιδεαλιστική θεώρηση των πραγμάτων εμπεριέχει, ρητά ή υπόρρητα, κάποιου είδους θεολογία.

 

Σ’ αυτή του την τοποθέτηση, ο συγγραφέας έχει πολύ ισχυρές απόψεις, οι οποίες κάποιες φορές φορτίζονται με το πάθος της πολεμικής. Υιοθετεί την ευρέως διαδεδομένη επιστημολογική θεμελίωση της Κβαντικής Μηχανικής από τη Σχολή της Κοπεγχάγης (Μπορ, Χάιζενμπεργκ, φον Νόιμαν), απορρίπτοντας τις ενστάσεις ή εναλλακτικές προσεγγίσεις ρεαλιστών επιστημόνων όπως οι Αϊνστάιν, Σρέντιγκερ και ντε Μπρέιγ αλλά και σύγχρονων θεωρητικών, όπως ο πολύ αγαπητός μας Ευτύχης Μπιτσάκης, ως εκφράσεις ενός ξεπερασμένου, μηχανιστικού, αυστηρά ντετερμινιστικού υλισμού. Με τον ίδιο ενθουσιασμό υιοθετεί την κοσμολογική εικασία της Μεγάλης Έκρηξης, ειδικά στην πληθωριστική εκδοχή της, ως δικαίωση της διαλεκτικής αντίληψης και αποδίδει μεταφυσικά στοιχεία στις ετερόδοξες αναζητήσεις.

 

Ομολογώ ότι δεν με έπεισε. Η ορθόδοξη ερμηνεία της Σχολής της Κοπεγχάγης έχει έντονα θετικιστική φόρτιση, έτσι που είναι πολύ δύσκολο να τη βγάλει κανείς με το ζόρι διαλεκτικο-υλιστική. Η περίφημη αρχή της συμπληρωματικότητας περισσότερο «προσθέτει» τις κυματικές ιδιότητες των οντοτήτων του μικροκόσμου πλάι στις σωματιδιακές, εν είδει παράλληλων συμπάντων που δεν επικοινωνούν, παρά τις συνθέτει σε μια διαλεκτική ενότητα- αντίθεση.

 

 Κατά κάποιο τρόπο, η «φιλοσοφία» του Μπορ αναπαράγει στο θεωρητικό επίπεδο τις αντιφάσεις του ατομικού του μοντέλου – ένα μοντέλο που έπαιξε το ρόλο του στην εξέλιξη της Κβαντικής Φυσικής, αλλά τελικά ξεπεράστηκε, καθώς στεκόταν κάπως αμήχανα στη μέση του δρόμου, ανάμεσα στον παλιό κόσμο της Νευτώνειας Μηχανικής και το καινούργιο, κβαντικό Σύμπαν. Όσο για την κριτική σημαντικών μαρξιστών θεωρητικών στη Σχολή της Κοπεγχάγης, θεωρώ ότι δικαίως στρέφουν την προσοχή στα μεγάλα επιστημολογικά προβλήματα της ορθόδοξης ερμηνείας, αναφορικά με την (μη) τοπικότητα και αιτιότητα των κβαντικών νόμων. Τουλάχιστον σε ό,τι αφορά τον Ευτύχη Μπιτσάκη, η κριτική αυτή δεν υποκρύπτει κάποια αγκίστρωση σε μια μηχανοκρατική αιτιοκρατία.

 

Εξίσου προβληματική μου φαίνεται η ανεπιφύλακτη αποδοχή της Μεγάλης Έκρηξης. Θεωρώ ότι, αν έχει την απαίτηση να την αντιμετωπίζουμε σαν πραγματική, φυσική επιστήμη, η Κοσμολογία οφείλει να θεωρεί εαυτόν όχι σαν γενική επιστήμη του Σύμπαντος (μια υπερφίαλη, εγγενώς μεταφυσική αξίωση), αλλά ως τοπική περιγραφή και ερμηνεία του επιστητού μέρους του Σύμπαντος.

 

Σε αυτό το φόντο, η Μεγάλη Έκρηξη είναι η καλύτερη εικασία που διαθέτουμε μέχρι στιγμής για να εξηγήσουμε με τον πιο «οικονομικό» τρόπο τις λιγοστές, υπάρχουσες επιστημονικές ενδείξεις (απομάκρυνση του φάσματος των γαλαξιών προς το ερυθρό, κοσμική ακτινοβολία υποβάθρου), αλλά τίποτα περισσότερο από αυτό. Τα μύρια όσα επιστημολογικά προβλήματα της εν λόγω εικασίας (τι υπήρχε πριν από τον χρόνο Πλανκ, τι προκάλεσε τη Μεγάλη Έκρηξη, πως νοείται η χωροχρονική ανωμαλία της άπειρης πυκνότητας και θερμοκρασίας κλπ) είναι πιθανό να βρουν απαντήσεις μέσα από την υπέρβαση της ίδιας της εικασίας, στο πλαίσιο μιας νέας θεωρίας της Κβαντικής Βαρύτητας, από την οποία, όμως, βρισκόμαστε ακόμη πολύ μακριά.

Φυσικά, οι ενστάσεις αυτές δεν μειώνουν σε τίποτα την αξία του ανά χείρας βιβλίου – το αντίθετο, επιβεβαιώνουν ότι η πολύ ευσυνείδητη δουλειά του Χρήστου Κεφαλή δημιουργεί πολλαπλά ερεθίσματα για επιστημονικό αναστοχασμό. Αν έπρεπε να επισημάνω μία έλλειψη, αυτή θα ήταν η μη αναφορά στο έργο του Ίλια Πριγκοζίν και της Σχολής των Βρυξελλών.

 

Κατά την ταπεινή μου γνώμη, το έργο τους στα πεδία του χάους και της πολυπλοκότητας, των μη γραμμικών συστημάτων εκτός ισορροπίας και των αναδυόμενων μορφών αυτοοργάνωσης της ύλης, της χρονικής αντιστρεψιμότητας του μικρόκοσμου και της μη αντιστρεψιμότητας του μακρόκοσμου, αποτελεί την τελευταία μεγάλη επιστημονική επανάσταση του εικοστού αιώνα. Σε αυτά και άλλα θέματα της φιλοσοφίας της σύγχρονης φυσικής, με τη διπλή ιδιότητά του ως μαρξιστή και χημικού, ο συγγραφέας μπορεί αναμφίβολα να συνεισφέρει θετικά στο μέλλον.

 

*Ο Πέτρος Παπακωνσταντίνου είναι δημοσιογράφος, διδάκτωρ Θεωρητικής Φυσικής του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Κάντε κλικ στο όνομα του αρθρογράφου για να διαβάσετε όλα τα άρθρα του.

Kommon

Θέλουμε να μιλήσουμε για τον κομμουνισμό της εποχής μας, την αναγκαία αλλά όχι δεδομένη προοπτική. Θέλουμε να μιλήσουμε ταυτόχρονα για την καθημερινή επιβίωση και τον αγώνα γι’ αυτήν.

ΛΙΣΤΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ

Εγγραφείτε στην λίστα επικοινωνίας μας για να είστε πάντα ενημερωμένοι.