Αναζητώντας μια πνοή, του Θανάση Σκαμνάκη

ΔΗΜΟΣΙΕΥΘΗΚΕ: Σάββατο, 15 Ιουνίου 2019 15:40 Συντάκτης:

Μια σύγκριση της εποχής, μια σκέψη:  ο αιώνας που κάνει τον καινούργιο ενηλικιώνεται χωρίς να δείχνει τα σημάδια του, το τι θέλει να κάνει. Δεν αποτυπώνει κάτι στο πνεύμα του, στην τέχνη, στη ζωή των ανθρώπων. Δεν ξέρει ακόμα τι πνοή να φυσήσει, και κυρίως προς τα που.

Μικρά πράγματα περνιούνται για σπουδαία, και τα μεγάλα δεν βρίσκουν θέση στην αγορά, το ίδιο η πολιτική, οι άνθρωποι, οι σχέσεις.  

  

Δανείστηκα την περιγραφή του Ρ. Μούζιλ στο μυθιστόρημά του “Ο άνθρωπος χωρίς ιδιότητες”, για να φανεί η αντίθεση. Μιλάει για τον 19ο αιώνα από τη σκοπιά του 20ου:

 

“Ο Βάλτερ κι αυτός ήταν νεαροί εκείνη τη λησμονημένη σήμερα εποχή λίγο μετά το πρόσφατο γύρισμα του αιώνα, όταν πολλοί φαντάζονταν ότι και ο αιώνας ήταν νεαρός.

Ο μόλις ενταφιασμένος δεν είχε διακριθεί ιδιαίτερα κατά το δεύτερο μισό του. Ήταν έξυπνος στα ζητήματα τεχνικής, εμπορίου και έρευνας, αλλά έξω απ’ αυτά τα σημεία, στα οποία εστίαζε την ενεργητικότητά του, ήταν ήρεμος και απατηλός σαν βάλτος. Ζωγράφιζε σαν τους παλιούς, έγραφε σαν τον Γκαίτε και τον Σίλλερ κι έχτιζε τα σπίτια του σε γοτθικό και αναγεννησιακό ρυθμό. Το αίτημα του ιδανικού κυριαρχούσε σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής με τον τρόπο ενός αρχηγείου της αστυνομίας. Αλλά χάρη σ’ εκείνο το μυστικό νόμο, που δεν επιτρέπει στον άνθρωπο κανενός είδους μίμηση, εάν δεν τη συνδέσει με την υπερβολή, όλα τα έργα ήταν τόσο σύμφωνα με τους κανόνες της τέχνης, όσο δεν θα τα κατάφερναν ποτέ τα θαυμαζόμενα πρότυπα, των οποίων ίχνη βλέπουμε ακόμα και σήμερα στους δρόμους και τα μουσεία…

 

”Πάντως για πολλούς και διάφορους λόγους δεν γνωρίζουμε για καμία άλλη προηγούμενη εποχή τόσο λίγα, όσο για τις τρεις έως πέντε δεκαετηρίδες ανάμεσα στα δικά μας είκοσι χρόνια και στα είκοσι χρόνια των πατεράδων μας. Γι’ αυτό ίσως είναι χρήσιμη η υπενθύμιση ότι σε άσχημες εποχές τα πιο απαίσια κτίρια και ποιήματα φτιάχνονται με βάση ακριβώς τις ίδιες ωραίες αρχές όπως και στις καλύτερες εποχές· ότι όλοι όσοι συμμετέχουν στην καταστροφή κάθε έργου της αμέσως προηγούμενης καλής ιστορικής περιόδου έχουν την αίσθηση ότι τη βελτιώνουν· και ότι οι αναιμικοί νέοι μιας τέτοιας εποχής έχουν τις ίδιες αυταπάτες όσον αφορά τις δυνατότητες του νεανικού τους αίματος που έχουν οι νέοι και όλων των άλλων εποχών. 

 

”Και κάθε φορά μοιάζει με θαύμα όταν, μετά από μια τέτοια περίοδο φυρονεριάς, εμφανίζεται ξαφνικά μια μικρή ανύψωση της ψυχής, όπως συνέβη τότε. Από το λείο σαν λάδι πνεύμα των δυο τελευταίων δεκαετιών του δέκατου ένατου αιώνα σηκώθηκε ξαφνικά σ’ ολόκληρη την Ευρώπη ένας πυρετός που σου έδινε φτερά. Κανείς δεν ήξερε ακριβώς τι ήταν εν τω γίγνεσθαι· κανείς δεν ήταν σε θέση να πει αν επρόκειτο για μια νέα τέχνη, ένα νέο άνθρωπο, μια νέα ηθική ή ίσως μια κοινωνική αναδιάρθρωση. Γι’ αυτό και ο καθένας έλεγε ό,τι του άρεσε. Ωστόσο παντού ξεσηκώνονταν διάφοροι άνθρωποι για να πολεμήσουν το παλιό.

Ξαφνικά βρισκόταν ο κατάλληλος άνθρωπος παντού· κι ακόμη, πράγμα πολύ σπουδαίο, άνθρωποι πρακτικά επιχειρηματικοί ενώθηκαν με άλλους πνευματικά επιχειρηματικούς. Αναπτύχθηκαν ταλέντα που παλιότερα είχαν πνιγεί ή που δεν έπαιρναν καθόλου μέρος στη δημόσια ζωή. Ήταν τόσο διαφορετικά μεταξύ τους όσο μπορεί κανείς να φανταστεί, και οι αντιθέσεις των στόχων τους ήταν ανυπέρβλητες. Αγαπιόταν ο υπεράνθρωπος, αγαπιόταν και ο υπάνθρωπος· λατρευόταν η υγεία και ο ήλιος, και λατρευόταν η τρυφεράδα φυματικών κοριτσιών· ενθουσιάζονταν με την ομολογία πίστης στους ήρωες και με την ομολογία πίστης σε όλους τους ανθρώπους· ήταν πιστοί και σκεπτικιστές, νατουραλιστές και επιτηδευμένοι, ρωμαλέοι και ασθενικοί· ονειρεύονταν παλιές δενδροστοιχίες παλατιών, φθινοπωρινούς κήπους, γυάλινες λιμνούλες, πολύτιμους λίθους, χασίς, αρρώστια, δαιμονικά, αλλά και στέπες, απέραντους ορίζοντες, σιδηρουργεία και χυτήρια, γυμνούς παλαιστές, εξεγέρσεις σκλάβων της δουλειάς, αρχέγονα ζευγάρια ανθρώπων και το γκρέμισμα της κοινωνίας.

Όλα αυτά ήταν φυσικά αντιφάσεις και ολότελα διαφορετικές πολεμικές ιαχές, αλλά είχαν κοινή πνοή· εάν ανέλυε κανείς αυτήν την εποχή, θα προέκυπτε κάτι ανόητο, σαν να λέμε ένας τετράγωνος κύκλος που θέλει να είναι φτιαγμένος από ξύλινο σίδερο· στην πραγματικότητα όμως όλα τα στοιχεία της είχαν συγχωνευθεί σε μια λαμπερή έννοια. Αυτή η αυταπάτη, που την ενσάρκωνε η μαγική ημερομηνία του γυρίσματος του αιώνα, ήταν τόσο δυνατή που οι μεν ρίχτηκαν με ενθουσιασμό στον νέο, αμεταχείριστο ακόμα αιώνα, ενώ οι άλλοι γύρισαν στον παλιό, όπως σε ένα σπίτι, από το οποίο έτσι κι αλλιώς θα μετακόμιζαν, δίχως να έχουν την αίσθηση ούτε οι μεν ούτε οι δε ότι υπήρχε και μεγάλη διαφορά ανάμεσα στις δυο συμπεριφορές…

 

Κάτι εκείνη την εποχή διέπνεε τον αιώνα των πίστεων, όπως όταν πολλά δέντρα λυγίζουν μπροστά στον ίδιο αέρα - ένα πνεύμα αίρεσης και βελτίωσης, η μακάρια συνείδηση μιας εκκίνησης και μιας αρχής, μια μικρή αναγέννηση και μεταρρύθμιση, που μόνο καλύτερες εποχές γνωρίζουν· και όταν εκείνο τον καιρό έμπαινες στον κόσμο, ένιωθες στην πρώτη κιόλας γωνία την ανάσα του πνεύματος στο μάγουλο”.

 

Ο κόσμος δεν μιλάει μ’ αυτόν τον τρόπο πλέον, καθώς δεν έχει την αίσθηση πως ζει σε νέους καιρούς. Κι όπως σχολιάζει ο Μούζιλ σε άλλο σημείο του βιβλίου του:  “το άτομο σιωπά όταν δεν έχει να πει τίποτα· πράττει μόνο τα αναγκαία όταν δεν περνά ιδιαίτερα ο λόγος του· και το σπουδαιότερο παραμένει απαθές όταν δεν έχει την απερίγραπτη αίσθηση πως απλώνει τα χέρια του και ανυψώνεται από ένα κύμα δημιουργίας!”

 

Είναι πολύ δύσκολο στις μέρες μας, να καταλάβουμε τι είναι αυτή η “ανάσα του πνεύματος στο μάγουλο”, η γενική πνοή που αγκαλιάζει όλες τις πράξεις και τις σκέψεις, η πεποίθηση πως κάθε πράξη είναι συμβολή σε κάτι μεγαλύτερο, πιθανόν και πολύ μεγάλο, πως κάθε απόφαση κρίνει το μέλλον του κόσμου, πως οι αποφάσεις είμαστε εμείς.

 

Όσο για μένα που σας ιστορώ, διατηρώ την πεποίθηση πως κάπου στο βάθος των πραγμάτων οι θεοί και οι μοίρες, ή ίσως και κάποιες αναγκαιότητες, επεξεργάζονται τις πνοές που θα στείλουν προς τους ανθρώπους. Ίσως είναι και η πεποίθηση, η οποία όμως δεν έχει σιδερένια αιτιότητα, αλλά μια κάποια επιβεβαίωση από την Ιστορία, πως κάθε εποχή παρακμής ετοιμάζει μιαν επόμενη.  

Κάντε κλικ στο όνομα του αρθρογράφου για να διαβάσετε όλα τα άρθρα του.

Kommon

Θέλουμε να μιλήσουμε για τον κομμουνισμό της εποχής μας, την αναγκαία αλλά όχι δεδομένη προοπτική. Θέλουμε να μιλήσουμε ταυτόχρονα για την καθημερινή επιβίωση και τον αγώνα γι’ αυτήν.

ΛΙΣΤΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ

Εγγραφείτε στην λίστα επικοινωνίας μας για να είστε πάντα ενημερωμένοι.