Ο “Συμβιβασμός” του Κερκ Ντάγκλας, του Θανάση Σκαμνάκη

ΔΗΜΟΣΙΕΥΘΗΚΕ: Σάββατο, 08 Φεβρουαρίου 2020 18:56 Συντάκτης:
The Arrangement, Elia Kazan, 1969 ( Kirk Douglas, Faye Dunaway) The Arrangement, Elia Kazan, 1969 ( Kirk Douglas, Faye Dunaway)

Ο Κερκ Ντάγκλας πέθανε προχθές δικαιολογώντας, όχι τόσο με τη διάρκεια όσο με το περιεχόμενο της ζωής του την έκφραση πλήρης ημερών.

Για τη δική μας γενιά ήταν ένας θρύλος γιατί ήταν ο πρωταγωνιστής των Βίκινγκς, του Σπάρτακου, του Συμβιβασμού κ.λπ. Για τη δική μας πλευρά, ιδεολογική, πολιτική, κοινωνική και συναισθηματική, ήταν ένας θρύλος γιατί τόλμησε να αντιταχθεί στη σκιερή κυριαρχία το μακαρθισμού στις ΗΠΑ. Έγραψε γι’ αυτά ο Σπύρος Αλεξίου. Θέλω να  αξιοποιήσω την ευκαιρία για να ειπωθεί κάτι ακόμα.

 

Δεν ήταν στην πρώτη γραμμή. Όμως εμείς, με την απόσταση των τόσων χρόνων και των πολλαπλών εμπειριών, μπορούμε τώρα να τον τοποθετήσουμε με αντικειμενικότητα και τρυφερότητα σε μια θέση στην πρώτη γραμμή.

Στις κινητοποιήσεις κατά του μακαρθισμού μαζί με τον Χάμφρεϊ Μπόργκαρντ, την Λορίν Μπακόλ και τους άλλους τολμηρούς. Όσο κι αν αυτό σήμερα ακούγεται λίγο, εύκολο, πιθανόν και γραφικό, τότε μπορεί να ισοδυναμούσε με δια βίου εξόντωση. Δεν ήσαν λίγα τα ονόματα που χάθηκαν από το προσκήνιο σ’ εκείνο το κυνήγι μαγισσών. Δεν τα ξέρουμε τώρα, όπως δεν θα ξέραμε και τα προαναφερθέντα αν είχαν ακολουθήσει εκείνη την τύχη.        

 

Το 1960, χρονιά που ο μακαρθισμός έφθινε, αλλά δεν είχε εξαλειφθεί, ήταν ξανά στην πρώτη γραμμή, όταν προβλήθηκε η ταινία Σπάρτακος. Παραγωγή του Κερκ Ντάγκλας, ο οποίος επέλεξε από την απαγορευμένη λίστα:  σενάριο του Ντάλτον Τράμπο, βασισμένο στο ομώνυμο μυθιστόρημα τους επίσης διωγμένου και φυλακισθέντα κομμουνιστή Χάουαρντ Φαστ, και σκηνοθεσία του Στάνλεϊ Κιούμπρικ, που είχε καταφύγει στη Βρετανία για να μη διωχθεί. Όταν προβλήθηκε στις αίθουσες ακροδεξιές οργανώσεις πραγματοποιούσαν εκδηλώσεις διαμαρτυρίας ζητώντας να σταματήσει η προβολή και να απαγορευτεί η ταινία γιατί την υπέγραφαν κομμουνιστές. Αυτό ωστόσο έδωσε και την αφορμή να ξεκινήσει από την άλλη πλευρά ένα νέο κίνημα από καλλιτέχνες και πνευματικούς ανθρώπους εναντίον της λίστας (η οποία καταργήθηκε εν τέλει το 1962). 

 

Στην εποχή των μεγάλων συγκρούσεων, οπότε κυριαρχεί το άσπρο και το μαύρο, οι ενδιάμεσες αποχρώσεις κινδυνεύουν να εξαφανιστούν, καθώς χωνεύονται στα δυο αντίθετα. Είναι τότε που ευνοούνται τα μεγάλα πάθη, οι ηρωισμοί, οι μεγάλες δημιουργίες, αλλά και οι απλουστεύσεις, οι μικρότητες, η πλεύση στα ασφαλή ρηχά νερά… Κι εδώ που τα λέμε οι εποχές αυτές αποθεώνονται για τα εμφανή και χάνουν τα αφανή χαρακτηριστικά τους. Ομοίως και ο άνθρωποι. Η κάθε πλευρά των χρωμάτων αποθεώνει και συντρίβει τους πρωταγωνιστές της άλλης. Αλλά τους δεύτερους ρόλους τους συντρίβουν από κοινού και ακόμα πιο αποτελεσματικά δια της αφομοίωσης και της σιωπής - η εποχή δεν έχει κουράγιο, δεν έχει υπομονή και κυρίως μυαλό για να αξιολογήσει τις αξίες τους, και τις αξίες της.

 

Αυτά βέβαια συμβαίνουν στις σκληρές εποχές της αναμέτρησης, αλλά επιβιώνουν για πολύ καιρό μετά. Ως τις μέρες μας. Τόσο ώστε να χρειάζεται μια αδιάκοπη επαναπροβολή των χρωματισμών, μήπως και γίνει σαφές πως δεν υπάρχει μόνο το άσπρο και το μαύρο. Έτσι ίσως να γίνεται κανείς λαπάς, θα μπορούσες να πεις. Ίσως και πιο σίγουρος για τον εαυτό του και τις πεποιθήσεις του, θα απαντούσε κάποιος άλλος. 

 

Δε μιλώ φυσικά για το ποιος ορίζει κάθε φορά το όριο των χρωμάτων, πέραν του οποίου  ασκείται προδοσία, παίρνω απλώς υπόψη εκείνο που ορίζεται σε μια συγκεκριμένη ιστορική εποχή, όπου το όριο γίνεται ορατό από πολλές γωνίες και πανθομολογείται. Γιατί μετά την Ιερά Εξέταση, κάθε παρέκκλιση γινόταν αίρεση και οδηγούσε στην πυρά. Την κάθε Ιερά Εξέταση, την κάθε αίρεση και την κάθε πυρά. 

 

Στην πρώτη γραμμή, σε μια άλλη πρώτη γραμμή βρέθηκε πάλι ο Κερκ Ντάγκλας - και μας παραπέμπει σε αυτές τις χρήσιμες, πολύτιμες και αναγκαίες, μέχρι θανάτου αναγκαίες, αποχρώσεις - όταν δέχτηκε να παίξει τον πρωταγωνιστικό ρόλο στο Συμβιβασμό του Ελία Καζάν, τότε που ο Καζάν, βαρυνόμενος με  την προδοσία των συντρόφων του στην επιτροπή  Μακάρθι, γνωρίζει την περιφρόνηση και την οργή. Ποιος θα μπορούσε να αδικήσει τον καταδοθέντα Ζυλ Ντασέν, ο οποίος αρνήθηκε την οποιαδήποτε επικοινωνία με τον Καζάν, ακόμα κι όταν ο τελευταίος, λίγο πριν πεθάνει εκλιπάρησε μια έστω τηλεφωνική επαφή; Ο Κερκ Ντάγκλας το παρέβλεψε ή αξιολόγησε τον Καζάν ως έναν σπουδαίο δημιουργό - ο οποίος έκανε ταινίες που είχαν σαφή αριστερό προσανατολισμό;

 

Ασφαλώς είναι σωστό να διακρίνουμε το έργο από τον καλλιτέχνη, αλλά και για τον καλλιτέχνη πρέπει να δούμε την εσωτερική αντίφαση του. Καθώς η διάσταση έργου και προσωπικότητας δεν είναι μεταφυσική λειτουργία, προέρχεται από διεργασίες εντός. Ο Καζάν βεβαρυμμένος από την ενοχή, αναζητούσε μια εξιλέωση μέσω του έργου.

Και μήπως έτσι οφείλουμε να χρωστάμε χάρη στην προδοσία, που στάθηκε αιτία μεγάλης δημιουργίας;

 

Άνθρωποι οι οποίοι επιδίδονται στις απλουστεύσεις για να βολεύουν μια σχετική ραθυμία της σκέψης τους ή την ταραχή της ψυχής τους που προκαλείται από τις αμφιβολίες - όλοι μας έχουμε την ανάγκη να πιστέψουμε κάτι πολύ - θα μπορούσαν να καταλήξουν στη σκέψη πως ήταν πιο χρήσιμος, από την πλευρά της δημιουργίας και εν τέλει της Ιστορίας,  ως προδότης και δημιουργικός παρά ως ανυπότακτος, διωγμένος και εν τέλει αφανής. Ξέρω, ξέρω τις ιερές αντιδράσεις σας, που είναι και δικές μου. Αλλά ας υποκύψουμε στη γοητεία των σκέψεων. Καθώς σου λένε: ποιος θα ’χε ωφεληθεί και ποιος ζημιώσει, αν κάποιοι άνθρωποι που δεν αντέξανε, είτε από πίεση, είτε από υπολογισμό, από πίεση δηλαδή εν τέλει, δεν συνεισέφεραν με τη δημιουργία τους σ’ αυτό το άχραντο μυστήριο του κόσμου το οποίο μπορούν να μεταλάβουν μονάχα εκείνοι που είναι μύστες του, εκείνοι που τον αγαπούν και τον υπερασπίζονται, όσο κι αν στοιχίζει;… Του κόσμου που τώρα φτωχαίνει επειδή φτώχυναν απελπιστικά οι δημιουργοί του.

 

Η συζήτηση περί αυτά δεν έχει γίνει. Κάτι σκόρπια μόνο, όπως εδώ τώρα. Αλλά το θέμα μας είναι ο Κερκ Ντάγκλας της πρώτης γραμμής.

Ο οποίος, ως φαίνεται, ήταν ένας γενναίος άνθρωπος. Με τον τρόπο που καταγραφόταν η γενναιότητα στον καιρό του. Και συνεισέφερε πολλά.

Έτσι που να μπορούμε εμείς τώρα να κάνουμε ανώδυνες εμφανώς, αλλά πολύ οδυνηρές στην ουσία τους, αξιολογήσεις.  

Κάντε κλικ στο όνομα του αρθρογράφου για να διαβάσετε όλα τα άρθρα του.

Kommon

Θέλουμε να μιλήσουμε για τον κομμουνισμό της εποχής μας, την αναγκαία αλλά όχι δεδομένη προοπτική. Θέλουμε να μιλήσουμε ταυτόχρονα για την καθημερινή επιβίωση και τον αγώνα γι’ αυτήν.

ΛΙΣΤΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ

Εγγραφείτε στην λίστα επικοινωνίας μας για να είστε πάντα ενημερωμένοι.